ⓘ Free online encyclopedia. Did you know? page 47



                                               

गुणसूत्र

गुणसूत्र ही सजीवांच्या शरीरातल्या पेशींमध्ये आढळणारी डीएनए आणि प्रथिनांची संघटित संरचना होय. सजीवांच्या आणि विषाणूंच्या वाढीसंबंधी आणि कार्यासंबंधी आनुवंशिक सूचना गुणसूत्रांमधील डीएनए मध्ये असतात.गुणसूत्र ही डीएनए आणि प्रथिनेंची एक संघटित रचना अस ...

                                               

चव

स्वाद हा लेख येथे पुनर्निर्देशत होतो. भौतिकशास्त्रातील संकल्पने साठी स्वाद हा लेख पहा. चव ही जीभ या ज्ञानेंद्रियाची संवेदना आहे. विविध चवींची जाणीव जीभेच्या विविध भागांवर होते. चवीची जाणीव ही एक रासायनिक प्रक्रिया आहे. रुचिकलिका जिभेवर असतात. वेग ...

                                               

चेतापेशी

प्राण्यांच्या चेतासंस्थेतील पेशी. या विद्युत स्वरूपात माहिती साठवून ठेवतात, ती इकडून तिकडे पाठवतात व माहितीवर प्रक्रियासुद्धा करतात. एका सर्वसाधारण चेतापेशीचे तीन अवयव असतात मुख्य शरीर सोमा,चेतातंतू आणि चेताक्ष. चेतापेशीचा विकास होत असतानाच्या अव ...

                                               

जठर

जठर मानवी पचनसंस्थेतील एक अवयव आहे. जठरातून आम्लयुक्त जाठररस स्त्रवतो. त्यामुळे अन्नाचे पचन होते. अन्नाचे पचन, शोषण व रोगजंतूंचा नायनाट करण्याचे महत्त्वपूर्ण काम हे अ‍ॅसिड करत असते.

                                               

जीनोम

सजीवाच्या सर्व गुणसूत्रांवरील सर्व जनुकांचा डिऑक्सिरायबोन्यूक्लिक ऍसिड संरचना, त्यांचे स्थान, क्रम, कार्य, प्रकार, जाळे, विकृती यांची इत्थंभूत माहिती देणारा आराखडा म्हणजे जीनोम होय. यास सजीवाची जनुकीय कुंडली असेही म्हंटले जाते. कोणत्याही सजीवाची ...

                                               

जीभ

जीभ हा पृष्ठवंशीय प्राण्यांच्या शरीराच्या तोंडामधला लालसर गुलाबी रंगाचा एक अवयव आहे. हा अवयव पूर्णपणे स्नायूंचा बनलेला असतो. बहुतेक सर्व पृष्ठवंशीय प्राण्यामध्ये जीभ अन्न गिळण्यासाठी, चवीच्या जाणीवेसाठी मदत करते. जीभ, दात, ओठ, कंठ, टाळू व घसा यां ...

                                               

जीवाणू

जीवाणू हे एकपेशीय सूक्ष्मजीव.असून ते विविध आकारांचे असतात. त्यांची लांबी काही मायक्रोमीटर असते. ते पृथ्वीवर सर्व ठिकाणी आढळतात, ते अगदी प्रतिकूल वातावरणातसुद्धा राहू शकतात. पृथ्वीवर सर्वप्रथम तयार झालेल्या पेशी जीवाणू होत्या. साधारणतः साडेतीन अब् ...

                                               

ज्वारी

याचा उगम आफ्रिका खंडाच्या पूर्व भागात झाला असे मानतात. एका मतानुसार ज्वारी इस पूर्व ११ व्या शतकात आफ्रिकेतून भारतात आली असे मानले जाते. परंतु द्वारका येथे झालेल्या उत्खननात, सुमारे पाच हजार वर्षांपुर्वीच्या एका जात्याच्या भागात सापडलेल्या पुराव्य ...

                                               

झोप

झोप ही शरीराची पुनुरावर्ती अवस्था. या अवस्थेमध्ये बाह्य जाणीवा कमी होतात. ज्ञानेंद्रियाकडून आलेले संवेद मेंदूकडे पूर्णपणे नेले जात नाहीत. ऐच्छिक स्नायूंचे कार्य शिथिल होते. झोपेमध्ये जागृतावस्थेमधील शरीराची प्रतिक्रिया कमी होते. चेताकडून आलेल्या ...

                                               

ट्रायकोडर्मा विरिडी (बुरशी)

ट्रायकोडर्मा विराइड एक बुरशीचे आणि बायोफंगसाइड आहे.हे बुरशीजन्य रोगजनकांद्वारे होणा-या विविध रोगांच्या दडपण्यासाठी बियाणे आणि मातीच्या उपचारासाठी वापरले जाते.

                                               

ड-जीवनसत्त्व

ड-जीवनसत्त्व किंवा काॅलिकॅल्सिफेरॉल हा शरीरातील काही महत्त्वाची कार्ये पार पाडण्यासाठी शरीराला आवश्यक असणारा घटक आहे. जीवनसत्त्वांचे पाण्यात विद्राव्य आणि मेदात विद्राव्य असे दोन प्रकार असतात. त्यापैकी ड जीवनसत्त्वाचा मेदात विद्राव्य जीवनसत्त्वां ...

                                               

डोके

डोकेदुखीची अनेक कारणे असू शकतात. बद्धकोष्ठ, पोटात गॅस होणे, उच्च रक्तदाब असणे, नजर कमजोर होणे, जागरण, अति परिश्रम, अशक्तता, इत्यादी. साधारण डोकेदुखी असल्यास खालील उपाय केले पाहिजे. चंदन पाण्यात उगाळून कपाळावर लेप केल्याने उन्हाने होणारी डोकेदुखी ...

                                               

डोळा

शरीराचा एक अवयव.पाच इंद्रीयांपैकी एक आहे व आतिशय संवेदनशील अवयवय असून त्याला प्रकाशाची जाणीव होते. डोळ्यांचा उपयोग वस्तूचे रंगरूप पहाण्यासाठी होतो. जेव्हा प्रकाश एखाद्या वस्तूवर पडतो तेव्हा त्यावरून प्रकाश परीवर्तीती होऊन आपल्या डोळ्यामध्ये पडतो ...

                                               

जैवतंत्रज्ञान

तंत्रज्ञान म्हणजे नैसर्गिक कच्च्या मालाचे उपयुक्त उत्पादनांमध्ये परिवर्तन करण्याकरिता वापरले जाणारे विज्ञान. जीवशास्त्रीय तत्त्वे, प्रक्रिया, प्रणाली व जीव यांचा उद्योग-धंद्यांमध्ये वापर करणारे विज्ञान म्हणजे जैवतंत्रज्ञान. जैवतंत्रज्ञान उद्योग ध ...

                                               

द्विनाम पद्धती

सजीवांचा शास्त्रीय अभ्यास करताना त्यांना नाव देण्याच्या पद्धतीला द्विनाम पद्धती म्हणतात. वेगवेगळ्या भाषा बोलणाऱ्या शास्त्रज्ञांचा गोंधळ त्यामुळे होत नाही. जीवांचे आणि वनस्पतींचे वर्गीकरण करतांना त्यांना वैश्विक नावे देता येतील अशी कल्पना कार्ल लि ...

                                               

नैसर्गिक निवड

असली प्रक्रिया ज्याद्वारे कोणत्याही जैविक गुणधर्म लोकसंख्येमध्ये कमी होते किंवा वाढविली जाते त्याला नैसर्गिक निवड किंवा नैसर्गिक चयन किंवा नेचुरल सेलेक्शन म्हणतात. ही एक संथ, विना-यादृच्छिक प्रक्रिया आहे. नैसर्गिक निवड ही उत्क्रांतीची मुख्य प्रक् ...

                                               

पापणी

प्राण्याच्या चेहऱ्यावरील डोळ्यांच्या सुरक्षेसाठी असलेल्या व डोळा झाकण्याची क्षमता असलेल्या त्वचेच्या थराला पापणी असे म्हणतात. पापण्यांना उघडण्याची व मिटण्याची क्षमता असते. पापण्यांच्या या क्षमतेमुळे धूळ किंवा अन्य दूरस्थ कणांमुळे होऊ शकणाऱ्या संभ ...

                                               

पुरुष

मानव प्राण्यातील नर जातीला पुरुष असे म्हणतात. सर्वसाधारपणे प्रौढ ३० किंवा त्यातून अधिक वय मानव नराला पुरुष असे संबोधले जाते. मुलगा हा सर्वनाम शब्द बाल्यावस्थेतील पुरुषांकरीता वापरला जातो. युवक हा शब्द तरुण पुरुषांसाठी वापरला जातो ज्यांचे वय १५ ते ...

                                               

पेशी

पेशी हे सर्व सजीवांचे संरचनात्मक, कार्यात्मक आणि जैविक एकक आहे. पेशी हे जीवनाचे सर्वात लहान एकक आहे जे स्वतंत्रपणे प्रजनन करू शकते. हे विविध पदार्थांचे असे संघटीत रूप आहे ज्यामध्ये अशा काही क्रिया घडतात ज्यांना आपण एकत्रितपणे जीवन म्हणतो. प्रोकार ...

                                               

पुनरुत्पादन

प्रजनन ही सर्व सजीवांमधे आढळणारी, एका जीवापासून नवीन जीव निर्माण होण्याची एक जैविक प्रक्रिया आहे. या प्रक्रियेत एका पिढीतून दुसऱ्या पिढीत जनुकीय द्रव्याचे संक्रमण होते. त्यामुळे जीवाचे वैय्यक्तिक आणि त्याच्या जातीशी संबंधित सर्व गुणधर्म नवीन जीवा ...

                                               

प्रजननसंस्था

सर्व सजीवांमधे आढळणारी प्रजनन ही एका जीवापासून नवीन जीव निर्माण होण्याची प्रक्रिया आहे. या प्रक्रियेत जीवाच्या एका पिढीतून दुसऱ्या पिढीत जनुकीय द्रव्यांचे संक्रमण होते. त्यामुळे जीवाचे वैय्यक्तिक आणि त्याच्या जातीशी संबंधित सर्व गुणधर्म नवीन जीवा ...

                                               

प्रथिने

प्रथिने प्रोटीन्स ही एक किंवा अधिक पॉलीपेप्टाईड्सना polypeptides गोलाकार अथवा रेषेदार स्वरूपात घडी घालून बनलेली जैवरासायनिक संयुगे आहेत. अनेक जैविक क्रिया प्रथिनांद्वारे पार पडतात. प्रथिने ही अमिनो अम्लाची बनलेली असतात. ती सुमारे २० प्रकारची आहेत ...

                                               

प्राणी

प्राणी म्हणजे अन्न मिळविणे व इतर कारणांसाठी हालचाल करु शकणारे बहुपेशी सजीव होत. सजीव स्वतःची वाढ करण्याची आणि स्वतःचे संरक्षण करण्याची खटपट करतात आणि हेच त्यांच्या जिवंतपणाचे गमक आहे. प्रत्येक जीव आपल्यापासून दुसरा जीव उत्पन्न करतो हे सुद्धा जिवं ...

                                               

फुफ्फुस

आपण श्वसन करतो तेव्हा नाकावाटे हवा शरीरात घेतो ती हवा ज्या आंतर इंद्रियांच्या मार्फत घेतली जाते त्यांना म्हणतात.आपल्याला दोन फुफ्फुसे असतात.त्या दोन फुफ्फुसांमध्ये किंचित डाव्या बाजूला हृदय असते.डाव्या फुफ्फुसामध्ये खोलगट जागा असते. उजवे फुफ्फुस ...

                                               

फुलोरा

काही वनस्पतींत खोडाच्या टोकावर किंवा पानाच्या खाचेत एकच फूल येते. काही वनस्पतींत त्याच जागी अनेक फुले येऊन फुलांची गुच्छासारखी रचना तयार होते तिला फुलोरा किंवा पुष्पबंध म्हणतात. फुलोऱ्याचे विभाग फुलोऱ्याची रचना अनेक भागांची मिळून बनलेली असते. त्य ...

                                               

फूल

फूल फुलझाडांमधील प्रजननाचा अवयव आहे. फुलामध्ये पुंकेसर व स्त्रीकेसर असतात व कीटकांना आकर्षित करण्यासाठी आकर्षक, रंगीबेरंगी पाकळ्या असतात. काही फुलांमध्ये मध देखील असतो. फुलांचा छान वास येतो.फूल हे आकर्षित असते त्यामुळे ते लोकांना आवडते.फूल झाडाच् ...

                                               

बाळ

नुकत्याच जन्मलेल्या बाळाला नवजात अर्भक म्हणतात, आणि त्याच्या आईला बाळंतीण. त्याचे वय २८ दिवसांचे होईपर्यंत नवजात म्हणतात. २८ दिवसांपासून ३ वर्षांपर्यंत बाल्यावस्था आणि ३ ते १६ वर्षांपर्यंत किशोरावस्था म्हणतात. तोपर्यंत बाळ लगेच कोरडे करावे. लगोलग ...

                                               

बुरशी

बुरशी किंवा कवक हा युकेरियोटिक सजीवांच्या गटाचा एक सदस्य आहे. ज्यामध्ये यीस्टस आणि मोल्डस तसेच अधिकपरिचित मशरूम सारख्या सूक्ष्मजीवांचा समावेश आहे. या जीवांचे राज्य, बुरशी म्हणून वर्गीकरण केले जाते. जे वनस्पती आणि प्राण्यांच्या इतर युकेरियोटिक जीव ...

                                               

भ्रूण

भ्रूण म्हणजे पहिल्या पेशीविभाजनपासून ते जन्मापर्यंत, उबवणीपर्यंत किंवा अंकुरणापर्यंत विकासाच्या आरंभीच्या अवस्थेत असलेला बहुकोशीय द्विगुणित दृश्यकेंद्रकी होय. मानवामध्ये, फलनानंतर सुमारे आठ आठवड्यांपर्यंत त्यास भ्रूण आणि तद्नंतर गर्भ म्हटले जाते. ...

                                               

मधमाशी

मधमाशी हा एपिस प्रजातीमधील मध गोळा करणारा एक कीटक आहे. ’हनी बी’ या नावाने ओळखणाऱ्या गटामध्ये गांधील माशी, आणि कुंभारीण माशा मोडतात. पण मधमाश्या मात्र बारा महिने, समूहाने मेणाचे पोळे बनवून त्यात मध साठवतात. अपिनी जमातीतील एपिस या प्रजातीमध्ये सात ...

                                               

मशरूम

मशरूम ही बुरशी गटातील वनस्पती आहे. मशरूमला मराठीत ‘अळिंबी’ असे म्हटले जाते. ही वनस्पती पावसाळ्यात निसर्गतःच उगवते. ही कुत्र्याची छत्री, भूछत्र, तेकोडे, धिंगरी या नावाने ओळखली जाते. निसर्गात अनेक प्रकारचे मशरूम आढळतात; त्यांत काही विषारीदेखील असता ...

                                               

मानवी शरीर

मानवी शरीरात डोके व मान, मध्यशरीर, दोन हात, दोन पाय या सहा भागांचा समावेश होतो. अभ्यासाच्या सोयीसाठी हे सहा भाग पाडण्यात आले आहे. यांनाच षडंगशरीर असे म्हणतात.

                                               

मृत्यू

मृत्यू म्हणजे जीवित प्राण्याच्या शरीरातील त्या सर्व जैविक क्रियांचा अंत ज्या त्याला जिवंत राहण्यास मदत करतात. मृत्यूनंतर शरीराचे कार्य थांबते व प्राणी निष्क्रिय होतो. मृत्यूनंतर शरीराचे हळूहळू विघटन होण्यास सुरुवात होते. जन्म झालेल्या प्रत्येक जी ...

                                               

मेंदू

मेंदू - हा प्राण्यांच्या शरीरातील एक गुंतागुंतीचा अवयव आहे. हा अवयव डोक्यामध्ये कवटीच्या आत असतो. शरीरातील सर्व ऐच्छिक व अनैच्छिक क्रिया मेंदूकडून नियंत्रित केल्या जातात. मेंदूमध्ये सुमारे १०० अब्ज चेतापेशी असतात. मानवी मेंदूची डावी बाजू शरीराची ...

                                               

योनी

योनी हे तंतुस्नायुमय नलिकाकृती जननेंद्रिय असून त्याची दोन मुख्य कार्ये आहेत: लैंगिक समागम आणि अपत्यजन्म. मानवी शरीरामध्ये हा मार्ग योनिकमलापासून गर्भाशयापर्यंत जात असला तरी योनीमार्ग गर्भाशयाच्या ग्रीवेपाशीच संपतो. स्त्रियांमध्ये मूत्रोत्साराचा म ...

                                               

रक्त

300px|thumb|right|मानवी रक्ताचे ठसे रक्त हा लाल रक्त पेशी आरबीसी किंवा एरथ्रोसाइट्स, पांढर्‍या रक्त पेशी ल्युकोसाइट्स आणि बिंबिका प्लेटलेट्स किंवा थ्रोम्बोसाइट्स यांनी बनलेला व गुंतागुंतीची जटिल रचना असलेला जैविक द्रव पदार्थ आहे. रक्ताचा मुख्य घट ...

                                               

रक्तवाहन यंत्रणा

रक्तवहसंस्थेमध्ये हृदय, रक्त, रक्तवाहिन्या यांचा समावेश होतो. रोहिणी रक्तवाहिन्या शुद्ध रक्तवहन करते त्या लाल रंगाने दर्शविल्या जातात. नीला रक्तवाहिन्या अशुद्ध रक्तवहन करते त्या निळ्या रंगाने दर्शविल्या जातात. हृदय फासळ्यांंच्या पिंजऱ्यात असते. आ ...

                                               

रायझोबियम जीवाणू

रायझोबियम जीवाणू किंवा रायझोबियम बॅक्टेरिया हे मुख्यतः द्विदल धान्याच्या मुळ्यांवर सहजीवन पध्दतीने गाठी निर्माण करून रहातात. हे जीवाणू हवेतील नत्रस्थिरीकरण तथा मातीतील नत्र विघटनाचे काम करतात. या बदल्यात वनस्पती त्यांना आपल्या मुळ्यात संरक्षण देत ...

                                               

रोहिणी (रक्तवाहिनी)

या रक्तवाहिन्या हृदयापासून उगम होऊन अन्य अवयवांकडे जातात. रोहिणी ही शुद्ध रक्त वाहून नेणारी रक्त वाहिनी असते. त्या चित्रात लाल रंगाने दर्शविल्या जातात. या रक्तवाहिन्यांमध्ये रक्ताचा दाब असतो. हृदयाचे आकुंचन होताना असणारा उच्चतम दाब प्रकुंचनीय दाब ...

                                               

लोकर

प्राण्यांपासून मिळणाऱ्या केसांना लोकर म्हणतात. मेंढ्यांच्या लोकरीपासून अनेक प्रकारची वस्त्रे विणली जातात. तसेच उंटापासूनही लोकर मिळते, अंगोरा, पश्मिना जातींच्या शेळ्यांपासून मिळते. अंगोरा शेळीपासून मिळणाऱ्या लोकरीस मोहर, तर पश्मिना शेळीपासून मिळण ...

                                               

वनस्पती

हालचाल करू न शकणार्‍या बहुपेशीय सजीव वनस्पतींमध्ये झाडे, झुडपे, वेली, शेवाळे व कवक यांचाच समावेश होतो असा सामान्य समज आहे, परंतु तो तितकासा बरोबर नाही. प्रत्यक्षात स्पाँजसारखे प्राणीही हालचाल करू न शकणारे बहुपेशीय सजीव आहेत. या उलट समुद्रात तरंगण ...

                                               

व्याघ्रप्रकल्प

व्याघ्रप्रकल्प अथवा प्रोजेक्ट टायगर या नावाने प्रसिद्ध असलेले प्रकल्प भारत सरकारतर्फे चालवण्यात येतात. यात मुख्यत्वे भारतीय वाघांचे संरक्षण करणे हा मुख्य हेतू आहे. वाघांच्या संरक्षणाअतंर्गत त्यांच्या वसतीस्थानाचे संवर्धन व वन्य वाघांच्या संख्येत ...

                                               

शरीर

मानवी शरीर प्राथमिक माहिती 1 मानवी डोके वजन: - 1400 ग्रॅम 2 सामान्य रक्तदाब: - 120/80 मि. मी पाण्याची उंची. 3 शरीरातील सर्वात मोठे स्नायू: - न्यूरॉन 4 लाल रक्तपेशींची संख्या: - पुरुष: - 5 ते 5.5 दशलक्ष / क्यूबिक सेमी स्निआ: - 4.5 ते 5 दशलक्ष / क् ...

                                               

सजीव

जिवंत, श्वसन करणारा व जिवंतपणाची इतर लक्षणे दाखवणारा प्राणी. सजीव ही व्याख्या सर्व सजीवाना लागू आहे.फक्त प्राण्याना नाही. जीव म्हणजे काय हा प्रश्न सुद्धा तसा जटिल आहे. सजीव सृष्टीमधील सर्वात लहान घटक म्हणजे पेशी. एकदा पेशी नष्ट झाली म्हणजे सजीवाच ...

                                               

सस्तन प्राणी

ज्या प्राण्याला स्तन आहे तो सस्तन प्राणी होय. उष्ण रक्ताचे, पाठीचा कणा असलेले, शरीरावर स्वेद घाम व दुग्ध दूध ग्रंथी स्तन असणारे प्राणी. हे प्राणी जन्मल्यानंतर काही दिवस त्यांचे पोषण आईच्या दुधावर होते. उदा. माणूस, मांजर, वटवाघूळ

                                               

सूक्ष्मजीव

आकाराने सूक्ष्म असणाऱ्या सजीवांना सूक्ष्मजीव असे म्हणतात. सूक्ष्मजीवांचा अभ्यास करणाऱ्या विद्याशाखेस सूक्ष्मजीवशास्त्र असे म्हणतात.

                                               

स्तनमंडल

स्तन मंडल हे रंगाने गुलाबी किंवा गडद तपकिरी अथवा काळे असू शकते. परंतु सामान्यत: त्वचा काळी रंग असलेल्या लोकांमध्ये ती काळी दिसते आणि जास्त गडद त्वचा असलेल्या लोकांमध्ये जास्त गडद होतो. लहान मुलांसाठी स्तनाग्र क्षेत्र अधिक दृश्यमान करण्याकरिता वेग ...

                                               

स्त्री

मानव प्राण्यातील मादीला जातीला स्त्री असे म्हणतात. सर्वसाधारपणे प्रौढ ३० किंवा त्यातून अधिक वय मानव मादीला स्त्री असे संबोधले जाते. मुलगी हा सर्वनाम शब्द बाल्यावस्थेतील स्त्रियांकरता वापरला जातो. युवती हा शब्द ज्यांचे वय १५ ते २९ दरम्यान असते अशा ...

                                               

हृदय

हृदय हृदय हा अवयव अभिसरण संस्था असलेल्या सर्व प्राण्यामध्ये आढळतो. स्नायूनी बनलेल्या हृदयामुळे रक्तवाहिन्यामधून रक्त लयबद्ध रितीने वाहून नेले जाते. इंग्रजीमध्ये ‘कार्डियाक’ हा हृदय संबंधी आलेल्या शब्दाचा उगम ग्रीक भाषेतील कार्डिया हृदय शब्दाशी आह ...

                                               

जागतिक तापमान वाढ

आजकाल पर्यावरण प्रदुषण हा विषय ज्याच्या जागतिक तापमान नोंद हरितवायूंचे उत्सर्जन पृथ्वीवर यापूर्वीही अनेकवेळा जागतिक तापमान वाढ झाली होती. याचे पुरावे अंटार्क्टिकाच्या बर्फांच्या अस्तरात मिळतात. त्या वेळेची तापमानवाढ ही पूर्णतः नैसर्गिक कारणांमुळे ...

Free and no ads
no need to download or install

Pino - logical board game which is based on tactics and strategy. In general this is a remix of chess, checkers and corners. The game develops imagination, concentration, teaches how to solve tasks, plan their own actions and of course to think logically. It does not matter how much pieces you have, the main thing is how they are placement!

online intellectual game →