ⓘ Free online encyclopedia. Did you know? page 13



                                               

सामाजिक समूह

सामाजिक समूह हि संकल्पना पाहण्यापूर्वी समूह या संकल्पनेचा अर्थ जाणून घेणे आवष्यक आहे. समूह म्हणजे एकमेकांच्या सान्निध्यात असणे एकमेकांच्या निकट असणे. उदा. कपाटामध्ये लावून ठेवलेली पुस्तके, बांधकामासाठी रचून ठेवलेल्या विटा, हरणाचे कळप इ. हे सर्व स ...

                                               

स्व-संघटन

स्व-संघटन म्हणजे अशी प्रक्रिया, ज्यामध्यॆ ज्यामुळॆ एखाद्या प्रणालीतील वैश्विक पातळीवरील समन्वय आणि शिस्त, सुरूवातीला अराजक असलॆल्या प्रणालीच्या उपघटकांमधील स्थानिक अंतःक्रियेतून निर्माण होते. सामान्यतः ही प्रक्रिया स्वयंभू असते आणि अशा प्रकारचा प ...

                                               

अक्षवृत्त

पृथ्वीवरील समान अक्षांश असणाऱ्या सर्व ठिकाणांना जोडणाऱ्या पूर्व-पश्चिम काल्पनिक रेषेस अक्षवृत्त असे म्हणतात. एखाद्या ठिकाणाचे त्याच्या अक्षवृत्तावरील स्थान त्याच्या रेखांशाने दर्शविले जाते. अक्षवृत्तांच्या रेषा एकमेकांना समांतर असतात. जसजसे विषुव ...

                                               

उष्ण कटिबंध

उष्ण कटिबंध हा पृथ्वीच्या विषुववृत्ताच्या बाजूचा भाग आहे जो उत्तरेस कर्कवृत्त आणि दक्षिणेस मकरवृत्ताने बंधित आहे. हा भाग अंदाजे २३.५° उत्तरअक्षांश आणि २३.५° दक्षिणअक्षांश यांमध्ये सामावला आहे. सूर्य या भागात वर्षात एकदातरी डोक्यावर येतो. उष्ण कटि ...

                                               

खडक

लाव्हापासून बनलेल्या कठीण रूपातील निसर्गजन्य वस्तूला दगड किंवा खडक किंवा पाषाण म्हणतात. लाव्हा रस घट्ट झाला की त्यापासून डोंगर बनतात. खडक हा डोंगराचा तुकडा असतो. इतर प्रकारचेही खडक असू शकतात. द्रवरूपातील पृ्थ्वी थंड होताना खडक तयार झाले. भूपृष्ठा ...

                                               

खनिज

रिओ टिंटो ही उत्खनन करणारी मोठी खनिज कंपनी आहे. नामकरण मूलतः खनिज शब्दाचे अर्थ आहे- खनि + ज। अर्थात् खाणीतून उत्पन्न संस्कृत: खनि= खान. याचे इंग्रजी शब्द मिनरल mineral पण माइनmine या शब्दाशी संबंध आहे. खनिजांचे वर्गीकरण सिलिकेट वर्ग कार्बोनेट वर् ...

                                               

गाव

ज्या परिसरासभोवती कसदार शेतीला योग्य जमीन आहे तसेच जेथे शेती होते आणि त्यासाठी लागणारे मनुष्यबळ उपलब्ध आहे अशा ठिकाणास गाव असे म्हटले आहे. आधुनिक काळात जेथे शेती आणि व्यापार उदीम चालतो त्यास गाव असे म्हणता येईल. गाव हे साधारणपणे नदी काठी अथवा पाण ...

                                               

जांभा

जांभा तथा लॅटेराइट हा एक प्रकारचा खडक आहे. हा सहसा उष्ण आणि ओल्या विषुववृत्तीय प्रदेशांत सापडतो. भारतात जांभा दगड कोकणात आढळून येतो. हा खडक लाल रंगाचा असतो. यात लोह आणि बॉंॅंक्साइट खनिजे मोठ्या प्रमाणात असतात. हा अतिशय खडबडीत असतो आणि कातळापेक्षा ...

                                               

जोडशहरे

शेजारी शेजारी चिकटून असलेल्या दोन शहरांना जोडशहरे म्हणतात. त्यांचा कारभार पहाणाऱ्या स्थानिक स्वराज्य संस्था एक असतीलच असे नाही. भारतात अशी अनेक जोडशहरे आहेत. त्यांतील काही ही:- सांगली-मिरज-कुपवाड महाराष्ट्र कल्याण-डोंबिवली महाराष्ट्र सिकंदराबाद-ह ...

                                               

झरे

कार्ट टोपोग्राफीचा एक झरा असू शकतो जिथे पृष्ठभागाच्या पाण्याने पृथ्वीच्या पृष्ठभागावर घुसले आहे आणि ते भूजल भाग बनले आहे. त्यानंतर भूगर्भात भेगा आणि विरळांच्या जाळ्यामधून प्रवास होतो.अंतर्भागापासून मोठ्या लेण्यांपर्यंतचे अंतर. पाणी अखेरीस कारस्ट ...

                                               

टायबी

टायबी हे अमेरिकेच्या जॉर्जीया राज्यातील एक बेट आहे. यास टायबी आयलंड असेही म्हणतात व येथेच टायबी आयलंड शहरही आहे.

                                               

टुंड्रा प्रदेश

टुंड्रा प्रदेश वरून) भौगोलिकदृष्ट्या असा प्रदेश जिथे वनस्पतींची वाढ कमी तापमान आणि मर्यादित वाढीच्या काळामुळे प्रभावित होते.

                                               

डेव्हिड लिव्हिंगस्टन

डेव्हिड लिव्हिंस्टन हे एक धाडशी स्कॉटिश धर्मोपदेशक होते. त्यांनी झांबेजी नदीचा प्रवाह कसा जातो हे शोधून काढले. त्याचबरोबर त्यांनी कांगो, टांगानिका, न्यासा इत्यादी सरोवरांच्या भोवतालचा प्रदेश शोधून काढला. धर्मोपदेशक डेव्हिड लिव्हिंगस्टन पेशाने डाॅ ...

                                               

ढग

पदार्थांच्या असंख्य सूक्ष्म जलकणांचा आणि / किंवा हिमकणांचा हवेत तरंगणारा दृश्य स्वरूपातील समूह म्हणजे ढग. ढगात जलकणां-हिमकणांबरोबरच सूक्ष्म धूलिकण किंवा धूम्रकणही असू शकतात. क्वचित प्रसंगी प्रदूषण, धुळीची वादळे, ज्वालामुखी, अणुस्फोट अशा काही विशि ...

                                               

दिशा

दिशति अवकाशं ददाति इति =अवकाश देते ती दिशा होय. भूगोलात चार प्रमुख दिशा मानल्या जातात: दक्षिण पूर्व उत्तर पश्चिम वरील दिशा ह्या भूमितीय कंपास वरील विशिष्ट कोन दर्शवतात, खालीलप्रमाणे: पूर्व पू.:९०° उत्तर उ.:०°आणि ३६०° पश्चिम प.:२७०° दक्षिण द.:१८०° ...

                                               

द्वीपसमूह

द्वीपसमूह हा अनेक बेटांच्या साखळीपासून किंवा पुंजक्यापासून तयार होतो. बरेचसे द्वीपसमूह ज्वालामुखीपासून बनलेले आहेत. मलेशिया २० लाख चौ. किमी, कॅनेडियन आर्क्टिक १४.२४ लाख चौ. किमी, न्यूगिनी ७.८६ लाख चौ. किमी, जपान ३,८० लाख चौ. किमी, युनायटेड किंग्ड ...

                                               

नकाशा

भुपृष्ठाचे किंवा त्यावरील एखाद्या भागाचे सपाट कागदावर प्रमाणानुसार केलेले आरेखन म्हणजे नकाशा होय. नकाशा हा एखाद्या जागेचे वा प्रांताचे दृश्य sadrikaran असते.ज्यात,त्या प्रांतातली ठिकाणे व नैसर्गिक खुणांचा एकमेकांशी संबंध दाखविलेला असतो. बहुतेक नक ...

                                               

नदी

नदी म्हणजे मोठ्या भूप्रदेशावरून एका दिशेकडून दुसरीकडे वाहत जाणारा नैसर्गिक रुंद थंड पाण्याचा प्रवाह. नदीचा उगम हा तलाव, मोठा झरा, अनेक छोटे झरे एकत्रित येऊन किंवा बर्फाच्छादित पर्वतापासून होतो. रचनेच्या दृष्टीने त्या भूप्रदेशातून जल निःसारण करणाऱ ...

                                               

पठार

पठार म्हणजे पर्वतावर असलेला साधारणतः सपाट प्रदेश आहे.त्याचे निर्माण ज्वालामुखी, लाव्हारस, पाण्याद्वारे किंवा हिमनगाद्वारे होणारी झीज अश्यासारख्या भौगोलिक घडामोडींमुळे होते.तिबेटचे पठार हे त्याचे उदाहरण आहे.

                                               

पाणी व्यवस्थापन

सार्वजनिक पाण्याच्या स्रोतांचे समाजातील सर्व स्तरांना योग्य असे वितरण याला पाणी व्यवस्थापन असे म्हणतात. पाण्याचे प्रदुषण, स्रोतांचे आटणे, व जागतिक तापमान वाढ या कारणांमुळे हा प्रश्न स्थानिक ते जागतिक सर्व पातळ्यांवर उग्र स्वरूप धारण करतो आहे. वाढ ...

                                               

पृथ्वीचा आस

पृथ्वी परिवलन करताना ज्या काल्पनिक रेषेभोवती फिरते, त्या रेषेला आस किंवा अक्ष म्हणतात. पृथ्वीचा आस तिच्या सुर्याभोवतीच्या कक्षेच्या संदर्भात २३.५ अंशांनी कललेला आहे.

                                               

भरती व ओहोटी

चंद्र आणि सूर्य यांच्या गुरुत्वाकर्षणाने सागराच्या पाण्याच्या पातळीत होणारा नियमित चढ म्हणजे भरती व उतार म्हणजे ओहोटी. पौर्णिमेच्या आणि अमावास्येच्या रात्री समुद्राला सगळ्यात जास्त भरती येते. भरतीची वेळ व प्रमाण हे ऋतूनुसार कमीजास्त असते. तरीही स ...

                                               

भारत बांगलादेश सीमा

भारत आणि बांगला देश यांच्यामधी सुमारे 4096 कि.मी. इतकी आंतरराष्ट्रीय सीमा आहे. भारतातून बांगला देशात सुमारे ५४ नद्या वाहतात. अनेक ठिकाणी नदी हीच् सीमा धरली आहे. परंतु नद्या मार्ग बदलाने या सीमा बदलत्या राहिल्या.

                                               

भूगोलशास्त्रज्ञ

एक व्यक्ती जी भौगोलिक संशोधन, रेखाचित्रे आणि अभ्यासाचा अभ्यास करते. एखाद्या प्रदेश किंवा प्रदेशाच्या नैसर्गिक वैशिष्ट्ये, लोकसंख्या, उद्योग इ. विज्ञान, हवामान, उंची, माती, वनस्पती, लोकसंख्या, जमिनीचा वापर, उद्योग, किंवा राज्ये, आणि अशा अशा घटकांच ...

                                               

भौगोलिक माहिती प्रणाली

भारतीय भौगोलिक माहिती प्रणाली ही भौगोलिक माहिती मिळवणारी, साठवणारी आणि त्याचे व्यवस्थापन करणारी प्रणाली आहे. भौगोलिक माहिती प्रणाली जीआयएस एक अशी प्रणाली आहे जी स्थानिक किंवा भौगोलिक माहिती संकलन, साठवणूक, विश्लेषण, व्यवस्थापन, आदान-प्रदान आणि प् ...

                                               

मावळ आणि नेरे

महाराष्ट्रात अनेक मावळ आणि नेरे आहेत. उदाहरणार्थ: इतर.पहा: बारा मावळ गुंजण मावळ गुंजवणी नदीचा मावळ पवन मावळ पवना नदीचा मावळ हे मावळ म्हणजे नक्की काय ह्याबद्दल स.आ.जोगळेकर ह्यांच्या सह्याद्री ह्या पुस्तकांत सदर्भ आहे, की नदी डोंगरातून उतरली की जो ...

                                               

रत्‍ने

शिलावरणातील खडकांमध्ये वेगवेगगळी खनिजे आढळून येतात. या खनिजांपैकी काही शुद्ध स्वरूपातील खनिजे रत्‍ने म्हणून वापरली जातात. या खनिजांच्या खड्यांना योग्य ते आकार देऊन ठरावीक पद्धतीने पैलू पाडले जातात. पैलू पाडल्यावर त्यांना काळजीपूर्वक घासून झळाळी आ ...

                                               

राजधानी

राजधानी हे एखादा देश किंवा राज्य, प्रांत, जिल्हा इत्यादी प्रशासकीय विभागाचे प्रमुख शहर व तेथील सरकारचे मुख्यालय आहे. उदा. नवी दिल्ली ही भारताची राजधानी आहे. राजधानीमध्ये प्रमुख सरकारी कार्यालये, न्यायसंस्था स्थित असतात.

                                               

रेखांश

पृथ्वीवरील एखाद्या स्थानाचे पूर्व-पश्चिम अंशात्मक अंतर रेखांश या प्रमाणाने मोजले जाते. रेखावृत्त म्हणजे पृथ्वीच्या उत्तर व दक्षिण धृवांमधुन जाणारे वर्तुळ होय. अक्षांशासाठी जसे विषुववृत्त हे प्रमाणवृत्त धरले जाते तसे रेखांशासाठी इंग्लंडमधील ग्रीनव ...

                                               

रेखावृत्त

पृथ्वीच्या गोलावरील उत्तर व दक्षिण ध्रुवांपासून मधून निघणाऱ्या व विषुववृत्ताला काटकोनात छेदणाऱ्या काल्पनिक वर्तुळरेषांना रेखावृत्ते म्हणतात. रेखावृत्तावरील प्रत्येक स्थानाच्या रेखांशाचा आकडा समान असला तरी प्रत्येक रेखावृत्ताचा अर्धा भाग हा पूर्व ...

                                               

वातावरण

पुरेसे वस्तुमान असलेल्या वस्तूभोवतालचे वायू, बाष्प आणि धूलिकण ह्यांनी बनलेले आवरण म्हणजे वातावरण होय. वस्तूच्या गुरुत्वाकर्षणामुळे हे आवरण पृथ्वी सभोवती टिकून राहते.वातावरण म्हणजे, सागर, जमीन आणि एखाद्या ग्रहाच्या बर्फाच्छादित पृष्ठभागापासून अंतर ...

                                               

विलयछिद्र

भूपृष्ठाचा काही भाग जेव्हा काही कारणांमुळे भंग पावतो किंवा कोसळतो, तेव्हा जे छिद्र तयार होते त्याला विलयछिद्र किंवा भूछिद्र म्हणतात. अनेक विलयछिद्रे ही चुनखडीचे पाण्यामध्ये विरघळणे यासारख्या कार्स्ट प्रक्रियेमुळे घडतात. काही विलयछिद्रे भूपृष्ठाखा ...

                                               

विषुववृत्त

पृथ्वीच्या स्वत:भोवती फिरण्याच्या अक्षास, काटकोन करून असलेले आणि उत्तर व दक्षिण ध्रुवापासून समान अंतरावर असणारे पृथ्वीच्या पृष्ठभागावरील काल्पनिक महावर्तुळ म्हणजे विषुववृत्त होय. विषुववृत्त म्हणजे शून्य अंश अक्षवृत्त. विषुववृत्तामुळे पृथ्वीचे उत् ...

                                               

शिखर

शिखर ही एक भौगोलिक रचना आहे. ज्या वरवर जाते अरुंद होत असलेल्या स्थळाची उंची सभोवतालच्या प्रदेशापेक्षा जास्त असते अशा पृथ्वीच्या पृष्ठावरील उंच जागेला शिखर असे म्हणतात.

                                               

शेती

शेतकऱ्याने उदरनिर्वाहासाठी किंवा धंदा म्हणून स्वतःच्या शेतावर चालविलेला व्यवसाय अशी ढोबळमानाने शेतीची व्याख्या करता येईल. शेतामधून काढावयाच्या उत्पादनावरून शेतीचे ऊसमळा, भात शेती, पशुधनप्रधान शेती, मत्स्य शेती इ. निरनिराळे प्रकार अस्तित्वात आलेले ...

                                               

समुद्रकिनारा

समुद्रकिनाऱ्यालगतचा रेतीमय भागास पुळण म्हणतात. पुळणाच्या विस्तृत भूभागाला चौपाटी म्हणतात. पुळण हे भौगोलिक क्रियांनी तयार होते. पुळणावरील रेती ही पिवळसर असते.

                                               

समुद्रसपाटी

समुद्रसपाटी म्हणजेच समुद्राच्या पाण्याची सरासरी सपाटी.याचा वापर जमीनीची उंची ठरविण्यासाठी प्रमाण म्हणुन करतात. जमिनीची उंची मोजण्यासाठी ठरविण्यात आलेली "समुद्राची आधारभुत सरासरी पातळी". यास असे समजुन मग त्यानुसार एकाद्या जागेची/पर्वताची/स्थानाची ...

                                               

सरस्वती नदी

ऋग्वेदात सरस्वती सूक्त आहे. यामध्ये सरस्वती नदीचे वर्णन केलेले आहे आणि तिची स्तुती केलेली आहे. वेदोत्तर काळात सरस्वती नदी कुरुक्षेत्रात एका जागी गुप्त झाली असल्याचे समजले जाते. त्या स्थानाला विनशन म्हणतात.त्याचा उल्लेख ब्राह्मण ग्रंथांत आढळतो. मह ...

                                               

सागरी भूगोल

खारट पाणी अंदाजे 360.000.000 किमी व्यापते आणि प्रामुख्याने पृथ्वीच्या पृष्ठभागाच्या सुमारे 71% आणि पृथ्वीच्या बायोस्फीयरच्या 90% अंतरावर असलेल्या समुद्रासह अनेक मुख्य महासागरांमध्ये आणि लहान समुद्रांमध्ये विभागले आहे.महासागरात पृथ्वीच्या 97% पाणी ...

                                               

सामुद्रधुनी

दोन मोठ्या जलाशयांना जोडणाऱ्या नैसर्गिक कालव्यासमान असलेल्या पाण्याच्या प्रवाहाला सामुद्रधुनी म्हणतात. खालील यादीत जगातील काही प्रसिद्ध सामुद्रधुन्या दिल्या आहेत. डोव्हरची सामुद्रधुनी: इंग्लंड व फ्रान्स देशांच्या दरम्यान असून ती उत्तर समुद्राला इ ...

                                               

सुनामी

सुनामी म्हणजे समुद्र किंवा सरोवरातील पाणी वेगाने आणि मोठ्या प्रमाणात स्थानांतरीत होते. त्यावेळी निर्माण होणाऱ्या लाटांची मालिका होय. भूकंप, ज्वालामुखीचा उद्रेक किंवा उल्का यांमुळे सुनामी निर्माण होवू शकतात. इ.स. २००४ हिंदी महासागर भूकंप व सुनामी ...

                                               

सूर्यास्त

संध्याकाळच्या वेळी पश्चिम दिशेला सूर्य क्षितिजावरून खाली सरकून अदृश्य होण्याला सूर्य मावणे किंवा सूर्यास्त असे म्हणतात. पृथ्वीच्या स्वतःभोवती फिरण्यामुळे-परिवलनामुळे सूर्यास्त होतो. गावोगावांची सूर्यास्ताची वेळ ज्युलियन कॅलेंडरच्या तारखेवर, आणि ग ...

                                               

हिमनदी

हिमनदी अथवा बर्फाची नदी ही शब्दश: बर्फाची नदी असते. याला इंग्रजीत ग्लेशियर असे म्हणतात. हिमनदीचे थोडे पाणी वितळून ते नदीच्या तळापाशी जाते पण वरती बर्फाचे अस्तर राहतेच. या बर्फाच्या अस्तराच्या तळावर या पाण्याचा वंगणासारखा परिणाम होऊन घर्षण कमी होत ...

                                               

हिमस्खलन

डोंगर उतारावरील बर्फ घसरण्याच्या प्रक्रियेला हिमस्खलन असे म्हणतात. हिमस्खलनाच्या प्रक्रियेत खडकांचे मोठे तुकडे आणि वृक्षही कोसळतात. हिमस्खलनात शेकडो मीटर रुंद, लांब व कित्येक मीटर जाडीचा बर्फाचा ढिगारा, कित्येक कि.मी. पर्यंत प्रवास करतो. त्याखाली ...

                                               

विटाळ

गडचिरोली जिल्ह्यात गोंड आदिवासी आणि त्याच्या काही उपजातींमध्ये कुरम्यासारखी प्रथा मात्र अद्याप टिकून आहे. कुरमा म्हणजे पालापाचोळ्याची वस्तीबाहेर बांधलेली झोपडी. मासिक पाळीच्या काळात प्रत्येक महिलेने या कुरम्यांत राहावे, अशी ही प्रथा आणि तसा दंडकह ...

                                               

अश्वशक्ती

एक अश्वशक्ती म्हणजे १ मिनिटात ३३,००० पौंड वजन १ फूट उंच उचलण्यास लागणारी शक्ती. १८ व्या शतकाच्या शेवटी जेम्स वॅट १७ जानेवारी १७३६ ते २५ ऑगस्ट १८१९ या स्कॉटिश संशोधकाने शोधलेल्या वाफेच्या इंजिनांचा वापर इंग्लंडमध्ये खाणीत अंतर्गत मालवाहतुकीसाठी सु ...

                                               

उपयोजित यामिकी

उपयोजित यामिकी ही पदार्थविज्ञानाची एक शाखा असून त्यात यामिकीच्या व्यवहारातील उपयोगाचा अभ्यास केला जातो. उपयोजित यामिकीमध्ये स्थायू तसेच द्रव पदार्थ किंवा संस्था या बाहेरून लावल्या गेलेल्या बळाला कसा प्रतिसाद देतात याचे विवेचन आहे. उदाहरणार्थ या ज ...

                                               

उष्णता वहन

उष्मांतरण हे असे एक विज्ञान आहे, ज्यात भौतिक वस्तूचे तापमान बदलले की, त्याच्यातल्या ऊर्जेचे काय होते, याचा अंदाज केला जातो.ही ऊर्जा स्वतःची जागा बदलते म्हणजेच स्थानांतरण करते.उष्मागतिकीत ऊर्जेच्या या स्थानंतरणाला उष्णता असे म्हणतात.उष्णतेचे स्थान ...

                                               

ऊर्जापरिवर्तक

एका प्रकारच्या ऊर्जेचे दुसऱ्या प्रकारच्या ऊर्जेमध्ये रूपांतर करणारे साधन. अशा साधनांचे अनेक प्रकार आहेत. त्यांचा उपयोग मुख्यतः दूरमापनात होतो. विद्युत् शक्ती हाताळण्यास सोपी असल्याने तिचा माध्यम म्हणून चांगला उपयोग होतो. मापन करावयाच्या भौतिकीय र ...

                                               

गतिनियंता

मूलचालकांचा सरासरी परिभ्रमी वेग नियमित करणारे यांत्रिक साधन. जेव्हा एंजिनावरील भार बदलत नाही तेव्हा त्याची ठराविक सरासरी परिभ्रमी गती कायम राखणे व जेव्हा भार बदलतो व त्यामुळे वेगात बदल होतो तेव्हा एंजिनाला पुरविल्या जाणाऱ्या ऊर्जेत जरूर तो बदल घड ...

Free and no ads
no need to download or install

Pino - logical board game which is based on tactics and strategy. In general this is a remix of chess, checkers and corners. The game develops imagination, concentration, teaches how to solve tasks, plan their own actions and of course to think logically. It does not matter how much pieces you have, the main thing is how they are placement!

online intellectual game →